Kωνσταντίνος Χολέβας

Στις 10 Αυγούστου έφυγε από τη ζωή ο φιλόσοφος και συγγραφέας Στέλιος Ράμφος. Τον είχα γνωρίσει και είχα ακούσει από κοντά τις απόψεις του για τον Ελληνισμό, την Ορθοδοξία, την πολιτική ζωή. Δεν συμφωνούσα σε όλα. Όμως κάθε συζήτηση και κάθε ανάγνωση βιβλίου του ήταν ένα ωφέλιμο πνευματικό γύμνασμα, είτε συμφωνούσες είτε διαφωνούσες.

Είχε ιδεολογικές μετακινήσεις και διαφοροποιήσεις κατά περιόδους. Αλλά δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει ότι διάβαζε κλασικά κείμενα και παρέπεμπε σε πρωτογενείς πηγές. Είχε μελετήσει τους Αρχαίους Έλληνες κλασικούς, τους Πατέρες της Εκκλησίας, τη δυτική φιλοσοφία. Προέτρεπε να εκδίδονται  και να διαβάζονται οι πρωτογενείς πηγές του ελληνορθοδόξου πολιτισμού: Πλάτων, Αριστοτέλης, Καινή Διαθήκη, Μέγας Βασίλειος κ.ά.

Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στο περιεχόμενο της Παιδείας. Προσπάθησε να πείσει πολιτικούς και εκπαιδευτικούς για την ανάγκη να επανέλθουν τα Αρχαία Ελληνικά από το πρωτότυπο στο Γυμνάσιο, που είχαν καταργηθεί το 1976. Έβαλε το λιθαράκι του και τα Αρχαία επανήλθαν το 1990 με Πρόεδρο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου τον Γ. Μπαμπινιώτη.

Ο Ράμφος διαφώνησε με τη θέσπιση του μονοτονικού συστήματος. Θυμίζω ότι το μονοτονικό ψηφίσθηκε από λίγους παρόντες βουλευτές μόνο του ΠΑΣΟΚ σε μία μεταμεσονύκτιο συνεδρίαση της Βουλής τον Ιανουάριο του 1982. Ήταν πρόταση του τότε Υπουργού Παιδείας Ελευθερίου Βερυβάκη χωρίς να ερωτηθούν οι φιλόλογοι και η Ακαδημία Αθηνών. Πιστεύω ότι ο Ράμφος είχε δίκιο. Υποτίθεται ότι η απλούστευση της ορθογραφίας θα έκανε τα παιδιά μας πιο ορθογραφημένα. Τελικά συνέβη το αντίθετο.

Γενικότερα το πρόβλημα αφορά την υποβάθμιση της Ανθρωπιστικής Παιδείας. Σε μία εποχή, κατά την οποία μία ταινία για την Οδύσσεια προκάλεσε αναζωπύρωση του διεθνούς ενδιαφέροντος για την Αρχαία Ελλάδα, εμείς περιορίζουμε τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών για να εισαγάγουμε το Διεθνές Απολυτήριο (ΙΒ) στα Πρότυπα Δημόσια Λύκεια. Ας μην θυσιάσουμε τον γλωσσικό και νοηματικό πλούτο των κλασικών κειμένων στον βωμό ενός αγγλόφωνου προγράμματος. Ας βρούμε τρόπο παράλληλα με το ΙΒ να διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά, αλλά και τα Θρησκευτικά και η Ελληνική Ιστορία.

Αξίζει επίσης να προβληματισθούμε από τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις άλλων χωρών. Στη Σουηδία το Δημοτικό Σχολείο επιστρέφει στο μολύβι και στο τετράδιο απομακρύνοντας τα τάμπλετ και τους υπολογιστές από τη σχολική τάξη. Συνειδητοποίησαν ότι καλύτερα αναπτύσσεται ο εγκέφαλος των μαθητών όταν γράφουν με το χέρι και με το μολύβι.

Εξ άλλου στη Γαλλία επανέρχεται η διόρθωση των ορθογραφικών λαθών στις εισαγωγικές εξετάσεις των Πανεπιστημίων, δηλαδή στο Εθνικό Απολυτήριο (Μπακαλωρεά) και μάλιστα σε όλα τα μαθήματα. Αυτό πρέπει να ισχύσει και στην Ελλάδα.

Σεβόμενος την αγάπη του εκλιπόντος φιλοσόφου για την Κλασική Παιδεία προτείνω να ιδρυθούν σε όλη την Ελλάδα 20 Πρότυπα Κλασικά Λύκεια, όπως υπάρχουν σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης, τα οποία θα δίνουν έμφαση στα Αρχαία Ελληνικά, στα Βυζαντινά και στα Πατερικά κείμενα.

Εύχομαι ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή του Στέλιου Ράμφου!

Άρθρο στην ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, 12.8.2026

Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι ένα κλασικό έπος και έχει υποστεί πολλές αναγνώσεις και ερμηνείες. Ο Κρίστοφερ Νόλαν δημιουργεί τη δική του μυθοπλασία και απλώς χρησιμοποιεί την Οδύσσεια ως πλαίσιο. Δεν είχε πρόθεση να σεβασθεί αυστηρά το πρωτότυπο. Και όντως αυθαιρετεί σε πολλά σημεία, όπως π.χ. στην παρουσίαση της Ωραίας Ελένης, η οποία κατά τον Όμηρο είχε λευκά χέρια, στην παράλειψη οποιασδήποτε αναφοράς στους Φαίακες και αλλού.

Υπάρχει, όμως, και μία «συντηρητική»  ανάγνωση της Οδύσσειας, αρκετά διαφορετική από την ανάγνωση του Νόλαν. Ο νόστος του Οδυσσέα για την πατρίδα, η επιθυμία του να ξαναδεί έστω και μία καμινάδα με καπνό από τα σπίτια της Ιθάκης, αποτελεί σαφές και πάντα επίκαιρο μήνυμα αγάπης προς την πατρίδα. Το πρωτότυπο κείμενο του Ομήρου είναι ένας ύμνος στην πατρίδα και στη νοσταλγία που νιώθει ο κάθε ξενιτεμένος.

Οι παραδοσιακές αξίες είναι εμφανείς στο Ομηρικό έπος. Η Πηνελόπη είναι πρότυπο πιστής συζύγου. Περιμένει υπομονετικά τον Οδυσσέα, ο οποίος απουσιάζει επί 20 χρόνια. Η αξία της οικογένειας αναδεικνύεται από τον Όμηρο, όπως και η αγάπη μεταξύ πατέρα και γιου, Οδυσσέα και Τηλέμαχου. Όποιος διαβάσει το ποίημα χωρίς παραμορφωτικούς φακούς θα δει ότι υποστηρίζονται οι παραδοσιακές αξίες των Ελλήνων. Φυσικά ο ποιητής τα τοποθετεί όλα στο πολιτιστικό πλαίσιο της εποχής του. Αλλά τα μηνύματα είναι ξεκάθαρα.

Η αποφυγή των Σειρήνων είναι ένα μήνυμα που συμβολίζει την αντίσταση σε προκλήσεις παντός είδους, οι οποίες μάς απομακρύνουν από τον στόχο μας. Η πρόσδεση του Οδυσσέα στο κατάρτι, για να μην παρασυρθεί, διδάσκει ότι μία ισχυρή προσωπικότητα αντιστέκεται στις προκλήσεις των Σειρήνων της κάθε εποχής.

Δεν είναι τυχαίο ότι και Χριστιανοί συγγραφείς και Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Μέγας Βασίλειος, προτρέπουν τους νέους να διαβάσουν τον Όμηρο και να πάρουν μαθήματα αρετής, κυρίως από την Οδύσσεια. Επίσης είναι άξιο επισημάνσεως ότι τα Ομηρικά έπη, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, ήταν το κύριο μάθημα στοιχειώδους παιδείας στα σχολεία των Χριστιανών της Βυζαντινής περιόδου. Η Άννα η Κομνηνή στην Αλεξιάδα της, που γράφτηκε τον 12ο αιώνα μ.Χ., χρησιμοποιεί 66 αμετάφραστους στίχους από τον Όμηρο. Η κοινωνία της εποχής της είχε διδαχθεί Όμηρο από το πρωτότυπο.

Ας αξιοποιήσουμε, λοιπόν,  ως Έλληνες τα Ομηρικά έπη για μορφωτικούς και παιδαγωγικούς σκοπούς ώστε να συνδυάσουμε τις παραδοσιακές αξίες με τις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας. Προτείνω, λοιπόν:

Παράλληλα με τη διδασκαλία των Ομηρικών επών από μετάφραση, που γίνεται στο Γυμνάσιο, να δίδεται σε μαθητές και εκπαιδευτικούς η δυνατότητα να προσεγγίσουν τα κείμενα μέσα από την ερμηνεία του Μεγάλου Βασιλείου και νεωτέρων συγγραφέων, όπως ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Γανωτής. Να κατανοήσουν ότι δεν υπάρχει μόνο η ανάγνωση του Νόλαν, αλλά και η ερμηνεία εκείνη, η οποία αναδεικνύει τις παραδοσιακές αξίες, στις οποίες θεμελιώνεται η συνέχεια του Ελληνισμού.

Ο Όμηρος παραμένει επίκαιρος και οικουμενικός.

Άρθρο στην ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, 29.7.2026

Ο Ιούλιος και ο Αύγουστος είναι οι μήνες που μάς θυμίζουν τον πρώτο και τον δεύτερο Αττίλα. Η Κύπρος από το 1974 είναι ημικατεχόμενη και οι συνέπειες της εισβολής είναι παντού ορατές. Νεκροί, αγνοούμενοι, γυναίκες που βιάσθηκαν, εκκλησίες που μετατράπηκαν σε σταύλους, εικόνες που πωλούνται σε δημοπρασίες. Και η σημαία του εισβολέως καθημερινά ορατή από τη Λευκωσία, σχηματισμένη με πέτρες στον Πενταδάκτυλο..

Το Κυπριακό είναι πρόβλημα εισβολής και κατοχής και όχι μία διακοινοτική διαμάχη. Οι Τούρκοι, με κεντροαριστερό Πρωθυπουργό (Μπουλέντ Ετσεβίτ), κατέλαβαν το 37% ενός κράτους – μέλους του ΟΗΕ, το οποίο σήμερα είναι πλέον και κράτος – μέλος της Ευρ. Ένωσης. Καμία λύση δεν νοείται χωρίς την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων. Ο Κυπριακός Ελληνισμός επέδειξε απαράμιλλη αντοχή και ικανότητα αναδημιουργίας. Αλλά η εμπειρία του παρελθόντος μάς κάνει επιφυλακτικούς.

Το 2002-2004 το Σχέδιο διάλυσης και όχι λύσης, το οποίο έφερε το όνομα του τότε Γενικού Γραμματέως του ΟΗΕ Κόφι Ανάν, προέβλεπε τη διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και τη δημιουργία ενός νομικού εκτρώματος, μη βιώσιμου και μη συμβατού προς το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Το Σχέδιο ευτυχώς απορρίφθηκε με το Δημοψήφισμα του Απριλίου 2004 από τον Ελληνικό Κυπριακό λαό, μετά και από το συγκινητικό τηλεοπτικό μήνυμα του Προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου. Οι φωνές της δήθεν λογικής και διαλλακτικότητας μάς προειδοποιούσαν ότι η απόρριψη θα έκανε ζημιά στην Κύπρο. Διαψεύσθηκαν. Η Κυπριακή Δημοκρατία έγινε δεκτή στην Ε.Ε. λίγες ημέρες μετά το δημοψήφισμα. Προ ολίγων ημερών έληξε η επιτυχημένη εξάμηνη Προεδρία της στα ευρωπαϊκά όργανα (1 Ιανουαρίου- 30 Ιουνίου 2026).

Σε βρετανική εφημερίδα διέρρευσαν πληροφορίες για ένα νέο σχέδιο, το οποίο κομίζει η κ. Ολγκίν, εκπρόσωπος του Γ.Γ. του ΟΗΕ. Ο Κύπριος Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης διέψευσε το δημοσίευμα. Άποψή μου είναι ότι σκοπίμως αφήνουν κάποιοι (μάλλον βρετανικοί) κύκλοι να διαρρεύσουν πληροφορίες για ένα άκρως διχοτομικό και φιλοτουρκικό σχέδιο, ώστε να υποδεχθούμε με ανακούφιση το πραγματικό σχέδιο που θα έρθει: Δεν θα είναι απολύτως σύμφωνο με τις τουρκικές θέσεις, αλλά στην ουσία θα καταλύει την Κυπριακή Δημοκρατία.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ κ. Γκουτέρεζ προβλέπεται να επισκεφθεί την Κύπρο στις 27  Ιουλίου. Αναμένουμε τις δικές του σαφείς προτάσεις.

Πάντως η Λευκωσία και η Αθήνα οφείλουν να συνεχίσουν τη στενή συνεργασία τους σε όλους τους τομείς, όπως ήδη γίνεται με την παρουσία ελληνικών πλοίων και αεροσκαφών για την άμυνα της Μεγαλονήσου. Είναι συμβολικό το όνομα της φρεγάτας Νικηφόρος Φωκάς του Πολεμικού Ναυτικού της Ελλάδος, που αναλαμβάνει τώρα να προστατεύσει την Κύπρο. Ως Αυτοκράτωρ της Κωνσταντινουπόλεως ο Νικηφόρος Φωκάς έστειλε το έτος 965 βυζαντινό στρατό και ελευθέρωσε την Κύπρο από τους Άραβες.

Πρέπει να αξιοποιηθεί η συνεργασία Κύπρου και Ελλάδος με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ στο σχήμα 3+1 και η αμυντική συνεργασία της Κύπρου με τη Γαλλία.

Να καλλιεργείται το ελληνικό, πατριωτικό και δημοκρατικό φρόνημα στην Κύπρο μακρυά από ανιστόρητες προπαγάνδες. Οι Έλληνες Κύπριοι υπέστησαν την προπαγάνδα  ήδη από την περίοδο 1931- 1955, όταν οι Βρετανοί αποικιοκράτες τους έλεγαν: «Δεν είστε Έλληνες, αλλά Ελληνόφωνοι Φοίνικες και Ασσυροβαβυλώνιοι».

Να έχουμε πάντα κατά νου ότι η Τουρκία του Ερντογάν επιδιώκει λύση Συνομοσπονδίας, δηλαδή χαλαρής ένωσης δύο κρατών. Έτσι θα ελέγχει πλήρως τον Βορρά και μερικώς την υπόλοιπη Κύπρο.

20 Ιουλίου. ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ!

Άρθρο στα ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ, 18.7.2026

Έχω μπροστά μου και διαβάζω με συγκίνηση την Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου της 27ης Μαρτίου 2026, η οποία εκδόθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση 1400 ετών από την πρώτη «ορθοστάδην ψαλμώδηση» του Ακαθίστου Ύμνου το 626 μ.Χ.

Και τούτο διότι φέτος η Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζει μία ξεχωριστή επέτειο: Τη συμπλήρωση δεκατεσσάρων αιώνων από την πρώτη επίσημη ψαλμώδηση του Ακαθίστου Ύμνου στον Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών, μετά τη σωτηρία της Κωνσταντινουπόλεως από την πολιορκία των Αβάρων και των Περσών. Με αφορμή την επέτειο αυτή το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιο, η οποία υπενθυμίζει τη διαχρονική σημασία του γεγονότος για την εκκλησιαστική και πολιτιστική ιστορία του Γένους και της Οικουμενικής Ορθοδοξίας.

Στην Εγκύκλιο υπογραμμίζεται ότι ο Ακάθιστος Ύμνος αποτελεί «μνημείον του έλληνος λόγου και χρυσοπλοκώτατον τέχνημα θεοπνεύστου θεολογίας» της Ορθοδοξίας. Η επέτειος των 1400 ετών προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί η συμβολή του στη θεολογική σκέψη, τη λατρευτική ζωή και την εκκλησιαστική τέχνη της Ορθοδόξου Εκκλησίας, καθώς και η ευρύτερη επιρροή του στην παιδεία και στον πολιτισμό.

Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο γεγονός ότι ο ύμνος δοξολογεί τον Ενανθρωπήσαντα Κύριο, αλλά  ταυτοχρόνως συνδέεται άρρηκτα με την ευγνωμοσύνη των κατοίκων της Βασιλεύουσας προς την Υπεραγία Θεοτόκο για τη διάσωση της Πόλης. Η Εγκύκλιος υπενθυμίζει ότι το 626 μ.Χ. ο λαός της Κωνσταντινουπόλεως συγκεντρώθηκε και προσευχήθηκε όρθιος στον Ναό των Βλαχερνών για να ευχαριστήσει την Παναγία, γεγονός από το οποίο προήλθε και η ονομασία «Ακάθιστος Ύμνος».

Στην Εγκύκλιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρουσιάζει τον Ακάθιστο Ύμνο όχι μόνο ως ιστορικό μνημείο της βυζαντινής εποχής, αλλά και ως ζωντανή έκφραση της πνευματικής εμπειρίας της Εκκλησίας. Συμφώνως προς το μήνυμα του Πατριαρχείου, ο ύμνος εξακολουθεί να εμπνέει τους πιστούς και να μεταφέρει ένα διαχρονικό μήνυμα πίστεως, ελπίδας και εμπιστοσύνης στη Θεία Πρόνοια, ιδίως δε σε περιόδους δοκιμασιών και αβεβαιότητας. Έχει μεταφρασθεί σε πολλές γλώσσες και έχει εμπνεύσει ποιητές και αγιογράφους.

Το Πατριαρχείο μάς ενημερώνει ότι η προσφώνηση «Χαίρε» προς την Υπεραγία Θεοτόκο επαναλαμβάνεται 144 φορές  (δώδεκα φορές σε δώδεκα Οίκους) και τούτο συμβολίζει τις 144.000 των αγνών Αγίων της Αποκαλύψεως του Ιωάννου (Αποκ. ιδ΄, 1-5). Η Εγκύκλιος τονίζει ότι η εισαγωγή του Κοντακίου, το Προοίμιό του, ήταν αρχικά το γνωστό «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει», ενώ μετά το 626 μ.Χ. καθιερώθηκε ο εισαγωγικός ύμνος «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια»

Εξ όσων γνωρίζω το ζήτημα της πατρότητας του Ακαθίστου Ύμνου παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Κατά καιρούς έχει αποδοθεί η σύνθεσή του στον Ρωμανό τον Μελωδό, στον Πατριάρχη Σέργιο Α΄  και σε άλλους.

Δηλαδή  ο πυρήνας του ύμνου είχε συντεθεί πριν από το 626 μ.Χ. ως θεολογικό και ποιητικό εγκώμιο της Θεοτόκου. Ωστόσο η σύνδεσή του με τη σωτηρία της Κωνσταντινουπόλεως και η λειτουργική χρήση του καθιερώθηκαν μετά τα γεγονότα της πολιορκίας.

Ας θυμηθούμε τα ιστορικά γεγονότα. Το έτος 626 ο Αυτοκράτωρ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας/Ρωμανίας Ηράκλειος απουσίαζε από την Κωνσταντινούπολη εκστρατεύων κατά των Περσών, οι οποίοι είχαν καταλάβει τους Αγίους Τόπους και πήραν ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι Πέρσες μαζί με συμμάχους (Αβάρους, Σλάβους και άλλους) επιχείρησαν  να αιφνιδιάσουν τους κατοίκους της Βασιλεύουσας με πολυάριθμο στρατό και στόλο. Η πρώτη εμφάνιση έγινε στα τέλη Ιουνίου και η στενή πολιορκία άρχισε στις 29 Ιουλίου από ξηρά και από θάλασσα. Αρχηγός των Περσών ήταν ο Σαρβαραζάς, ενώ  ηγέτες των Ελλήνων  ήταν ο Πατριάρχης Σέργιος μαζί τον υιό του Ηράκλειου, τον Κωνσταντίνο, και τον μάγιστρο Βώνο. Στις 7 Αυγούστου 626 μία μεγάλη θαλασσοταραχή βύθισε τα πλοία και τα μονόξυλα των πολιορκητών και την επόμενη ημέρα η πολιορκία είχε λυθεί.

Οι πολιορκημένοι Έλληνες Ορθόδοξοι (Ρωμαίοι ονομάζονταν οι υπήκοοι του πολυεθνικού κράτους, αλλά Έλληνες κατά πλειοψηφία ήσαν οι κάτοικοι της Πόλης) απέδωσαν τη σωτηρία τους σε θαύμα της Παναγίας. Άλλωστε από την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου η Παναγία η Οδηγήτρια ήταν η Πολιούχος της πρωτεύουσας της Ρωμανίας. Στον ναό της Παναγίας των Βλαχερνών  τελέσθηκε Αγρυπνία και εκεί ακούσθηκε για πρώτη φορα το Προοίμιον «Τη Υπερμάχω». Όλοι οι πιστοί ήσαν όρθιοι κατά την ψαλμώδηση των 24 Οίκων του Ακαθίστου Ύμνου. Όπως ξέρουμε κάθε Οίκος αρχίζει με ένα γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου και δημιουργείται ακροστιχίδα.

Ο Αυτοκράτωρ Ηράκλειος ολοκλήρωσε με νίκη την εκστρατεία του. Παρέλαβε απο τους ηττημένους Πέρσες στρατηγούς τον Τίμιο Σταυρό και στις 21 Μαρτίου 630 τον επέστρεψε πανηγυρικά στα Ιεροσόλυμα. Οι Άβαροι διαλύθηκαν ως κράτος και ως στρατός. Έκτοτε ο Ελληνισμός υμνεί την Υπέρμαχο Στρατηγό «δι΄ ής εγείρονται τρόπαια», «δι΄ ής εχθροί καταπίπτουσιν». Οι αγώνες του Ελληνισμού μέχρι και το έπος του 1940 εμπνέονται από την Πίστη στην προστασία της Παναγίας.

Το Προοίμιον του Ακαθίστου Ύμνου, η απόδοση ευγνωμοσύνης στην Υπέρμαχο Στρατηγό για τη νίκη και τη λύτρωση από την εχθρική επιδρομή, υπήρξε ουσιαστικά  ο Εθνικός Ύμνος των Ελλήνων επί Βυζαντίου και Τουρκοκρατίας. Αλλά και σε νεώτερες περιόδους δοκιμασιών η καταφυγή στην Υπέρμαχο Στρατηγό έδινε θάρρος στο Γένος. Ο Γεώργιος Σεφέρης – ποιητής βραβευμένος το 1963 με Νόμπελ-  το 1941 υπηρετούσε στο Υπουργείο Εξωτερικών ως διπλωμάτης. Την ημέρα της Γερμανικής επίθεσης στην Ελλάδα, στις 6 Απριλίου 1941, είδε και άκουσε εντυπωσιασμένος ένα μεγάλο πλήθος στην οδό Σταδίου να ψάλλει τον ύμνο: «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ».

Προσευχόμαστε υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου και παρακαλούμε την Παναγία να προστατεύει ως Υπέρμαχος Στρατηγός τον Ελληνισμό, την Οικουμενική Ορθοδοξία και όλους τους αδικουμένους και κινδυνεύοντες.

Άρθρο στην ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Ιουλίου-Αυγούστου 2026

Το Υπουργείο Παιδείας πιεζόμενο από την ελληνική κοινωνία στρέφει το ενδιαφέρον του στις Πανελλήνιες/Πανελλαδικές Εξετάσεις. Η συζήτηση αυτή είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Το σημαντικότερο ερώτημα είναι άλλο: Τι σχολείο θέλουμε και τι πολίτες επιδιώκουμε να διαμορφώσουμε μέσα από το Ελληνικό Λύκειο;

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες είχαμε διάφορα συστήματα εισαγωγής. Παλαιότερα κάθε σχολή διοργάνωνε τις δικές της εισαγωγικές εξετάσεις και οι υποψήφιοι έτρεχαν πρωί και απόγευμα σε διαφορετικές σχολές για να αυξήσουν τις πιθανότητές τους. Για λίγα χρόνια έγινε το πείραμα του Ακαδημαϊκού Απολυτηρίου Α΄ και Β΄ Τύπου, κάτι που φαίνεται ότι συζητείται και σήμερα. Μετά δοκιμάσθηκε το σύστημα των 13 κύκλων (Νομικός, Οικονομικός, Ιατρικός κλπ). Στη συνέχεια είδαμε το σύστημα των 4 Δεσμών. Η κυβέρνηση Σημίτη καθιέρωσε τις Πανελλήνιες με (υπερβολικά) πολλά  μαθήματα. Τώρα βλέπουμε να εξαντλεί τις αντοχές του το σύστημα των 4 Κατευθύνσεων. Άραγε που πάμε; Στο Εθνικό Απολυτήριο;

Προτείνω να αρχίσουμε από την ουσία και όχι από τον τύπο. Ποιόν άνθρωπο διαπλάθει το Λύκειο; Τι μόρφωση – διαμόρφωση χαρακτήρων επιθυμούμε; Το άρθρο 16 του Συντάγματος είναι απολύτως σαφές. Η Παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του κράτους και σκοπός της είναι, μεταξύ άλλων, η ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και η διάπλαση των νέων σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. Επομένως, η Λυκειακή εκπαίδευση δεν έχει ως μοναδικό σκοπό την προετοιμασία για την αγορά εργασίας (αναγκαία και αυτή) ούτε μόνο την επιτυχία στις Πανελλήνιες Εξετάσεις. Έχει μία ευρύτερη παιδαγωγική αποστολή.

Δυστυχώς το σημερινό Λύκειο λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό ως προπαρασκευαστικό κέντρο εξετάσεων. Μαθήματα που δεν εξετάζονται πανελλαδικά συχνά υποβαθμίζονται, ενώ η Γενική Παιδεία περιορίζεται συνεχώς. Το αποτέλεσμα είναι πολλοί νέοι να αποφοιτούν χωρίς επαρκή γνώση της Ιστορίας, της Γεωγραφίας, της Λογοτεχνίας, της Πολιτικής Αγωγής.

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας για όλους και όχι μόνο για υποψηφίους των Ανθρωπιστικών Επιστημών. Πρόκειται για τη συλλογική μνήμη του έθνους. Οι μαθητές πρέπει να γνωρίσουν τη διαχρονική συνέχεια του Ελληνισμού: Την Αρχαιότητα, την Ελληνιστική εποχή, το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία, την Επανάσταση του 1821, τον Μακεδονικό Αγώνα, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Καταστροφή, τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και της Ανατολής, τον Κυπριακό Αγώνα και την τραγωδία του 1974.

Είδατε πώς γιόρτασε η Νορβηγική Βουλή τη συμμετοχή της Εθνικής τους στο Παγκόσμιο Κύπελλο; Έκαναν συμβολικά κουπί όλοι οι βουλευτές για να τιμήσουν τους Βίκινγκς. Κάθε λαός δικαιούται  να γνωρίζει το παρελθόν του και να το αξιοποιεί ως εφαλτήριο για το μέλλον.

Το ίδιο ισχύει και για την ελληνική γλώσσα. Η γλωσσική συνέχεια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του ελληνικού πολιτισμού. Η ουσιαστική διδασκαλία της Αρχαίας Ελληνικής, της Βυζαντινής Γραμματείας και της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας θα βοηθήσει στους μαθητές να αντιληφθούν ότι η γλώσσα μας αποτελεί ζωντανό φορέα πολιτισμού επί τρεις και πλέον χιλιετίες.

Σημαντική θέση έχει η γνώση της Ορθόδοξης Παράδοσης ως διδασκαλίας ήθους, αλληλεγγύης και ταυτότητας. Απαραίτητη, για νέους και νέες που ψηφίζουν από τα 17, και η γνώση του Συντάγματος και των κανόνων της Δημοκρατίας.

Και μία απορία: Είναι δίκαιο να εισάγονται σε δύσκολες σχολές (πχ Ιατρική) απόφοιτοι Επαγγελματικών Λυκείων εξεταζόμενοι σε πιο εύκολα μαθήματα σε σύγκριση με τους αποφοίτους του Γενικού Λυκείου;

Άρθρο στα ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ, 11.7.2026

Η πρόσφατη  ορθή απόφαση του Ισραήλ να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία των Αρμενίων από τους Οθωμανούς και τους Νεοτούρκους μάς δίνει την ευκαιρία να θυμηθούμε όσα υπέστησαν οι Έλληνες της Ανατολής κατά την περίοδο 1914- 1923.

Είναι καιρός να αγωνισθούμε με γνώση και με οργάνωση για να ζητήσουμε από τη διεθνή κοινότητα και από μεμονωμένες χώρες την αναγνώριση της Γενοκτονίας του Ελληνισμού από Οθωμανούς, Νεοτούρκους και Κεμαλικούς με επίκεντρο την Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο.

Για την προσπάθεια αυτή  είναι χρήσιμο:

1. Να απαγκιστρωθούμε από λανθασμένες νοοτροπίες που δίδασκαν την αποφυγή κάθε ενοχλήσεως των Τούρκων. Ο κατευνασμός του «θηρίου»,  που ήταν η επικρατούσα αντίληψη άλλων εποχών και κυβερνήσεων, οδήγησε σε αποθράσυνση της Τουρκίας. Τα βιβλία του «συνωστισμού»  και η ωραιοποίηση της Τουρκοκρατίας έφεραν τα αντίθετα αποτελέσματα. Οι ήρωες και οι μάρτυρες του Ελληνισμού δεν πρέπει να λησμονηθούν στο όνομα μιας ψευδεπίγραφης ελληνοτουρκικής φιλίας ή προσεγγίσεως.
2. Να αξιοποιήσουμε την επιτυχημένη τακτική των Αρμενίων. Ήδη 33 χώρες της Υφηλίου έχουν αναγνωρίσει τη Γενοκτονία του αδελφού Χριστιανικού Αρμενικού λαού.
3. Να αξιοποιήσουμε τις υπάρχουσες ελληνικές πηγές και μαρτυρίες. Κλασικό έργο που περιέχει πλούτο στοιχείων είναι η Ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού του Καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη. Επίσης από παλαιότερες εκδόσεις χρήσιμα στοιχεία για την  πρώτη φάση της Γενοκτονίας περιλαμβάνει η Μαύρη Βίβλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου του 1919.
4. Να χρησιμοποιήσουμε τα νεώτερα στοιχεία που φέρνει στο φως η έρευνα ξένων ιστορικών. Πολύ καλή πηγή είναι η πολυσέλιδη έκδοση των Ισραηλινών επιστημόνων Ντρορ Ζεεβί και Μπέννυ Μόρρις με τίτλο: «Η Τριακονταετής Γενοκτονία- Ο αφανισμός των Χριστιανικών μειονοτήτων, 1894-1924»  (Πατάκης, 2021).
5. Να ξαναμελετήσουμε  αρχεία με προφορικές ή γραπτές διηγήσεις προσφύγων από τα παράλια και την Κεντρική Μικρά Ασία, από τον Πόντο και από την Ανατολική Θράκη.
6. Να προβάλουμε το γεγονός ότι οι διώξεις αρχίζουν το Μαύρο Πάσχα του 1914 στην Ανατολική Θράκη και τον Ιούνιο του 1914 στη Φώκαια και στα παράλια της Μικράς Ασίας, άρα πριν βρεθούμε σε αντίθετα στρατόπεδα με την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι σφαγές της Φώκαιας φωτογραφήθηκαν από αυτόπτες μάρτυρες Γάλλους αρχαιολόγους. Οι Γάλλοι τιμούν τη Φώκαια ως την  πατρίδα των αρχαίων Ελλήνων οικιστών της Μασσαλίας.
7. Να δώσουμε διεθνή διάσταση στη νομική εκτίμηση του Καθηγητή Άγγελου Συρίγου, ότι δηλαδή κατά τον Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 1922 τα Κεμαλικά τουρκικά στρατεύματα διέπραξαν Γενοκτονία κατά των Ελλήνων στη Σμύρνη και γενικότερα στις περιοχές της Μικράς Ασίας που κατέλαβαν.
8. Να διδάξουμε ψύχραιμα και τεκμηριωμένα στα σχολεία μας τη Γενοκτονία του Ελληνισμού (1914-1923). Χωρίς φανατισμό και εκδικητικότητα, αλλά και χωρίς να αποκρύπτουμε τα σημαντικά γεγονότα. Με ικανοποίηση παρατηρώ ότι η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων έχει εκδώσει ειδικό εκπαιδευτικό βοήθημα για την ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού. Επίσης είναι καλή είδηση ότι από τον Σεπτέμβριο στα νέα βιβλία Ελληνικής Γλώσσας της ΣΤ΄ Δημοτικού θα υπάρχει εκτενής αναφορά στη Γενοκτονία των Ποντίων.

Ως Έλληνες και Χριστιανοί Ορθόδοξοι δεν μισούμε, αλλά και δεν ξεχνούμε. Πιστεύω ότι και για την τουρκική κοινωνία θα είναι μία πράξη ωριμότητας αν αναγνωρίσει όσα υπέστησαν οι Χριστιανικές κοινότητες.

Άρθρο στα ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ, 4.7.2026

Βλέποντας τα πρόσωπα που στελεχώνουν το νέο κόμμα του κ. Τσίπρα θυμήθηκα την προσπάθεια της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και των διανοουμένων της να αλλοιώσουν τη σχολική Ιστορία και μέσω αυτής την εθνική μνήμη και ταυτότητα των παιδιών μας.

Το Πρόγραμμα Σπουδών στην Ιστορία, που ανακοινώθηκε τον Νοέμβριο του 2018 για το Δημοτικό, το Γυμνάσιο και την Α΄ Λυκείου, προέβλεπε την απάλειψη κάθε αναφοράς στη συνέχεια του Ελληνισμού, συρρίκνωνε υπερβολικά τη Βυζαντινή Ιστορία, παρουσίαζε ως ανεκτική και πολυπολιτισμική την Οθωμανική Αυτοκρατορία, εξαφάνιζε τους αγώνες των Ορθοδόξων κληρικών, επέβαλλε την αντικατάσταση των πολεμικών γεγονότων από κοινωνιολογικές αναφορές σε καταπιεσμένες ομάδες και κατηγορούσε τη Μεγάλη Ιδέα και τον Μακεδονικό Αγώνα ως εκδηλώσεις «επεκτατισμού».

Το Πρόγραμμα Σπουδών επικρίθηκε εντόνως από τις δύο Ενώσεις Φιλολόγων, ενώ δέχθηκε αυστηρή κριτική και από το Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ. Παρά τις αντιδράσεις δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ τον Μάιο του 2019, αλλά δεν πρόλαβε να εφαρμοσθεί. Μετά΄τις εκλογές του 2019 η νέα Υπουργός Παιδείας Νίκη Κεραμέως το απέσυρε. Ευτυχώς!

Η ιστορική μνήμη και η εθνική ταυτότητα, σε συνδυασμό πάντα με τη δημοκρατική συνείδηση και τον σεβασμό στο πολιτισμό των άλλων λαών, αποτελούν θεμέλια για την επιβίωση ενός λαού και για τη χάραξη της Εξωτερικής Πολιτικής σε μία εποχή αναταράξεων.

Η γειτονική μας Τουρκία οραματίζεται την αναβίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μετατρέπει σε τζαμιά ιστορικούς ναούς της Ορθοδοξίας. Τα Σκόπια πλαστογραφούν την ελληνική κληρονομιά της Μακεδονίας. Ο αλβανικός εθνικισμός ανακινεί ζήτημα Τσάμηδων και αρνείται την επί αιώνες ελληνική παρουσία στο βόρειο τμήμα της Ενιαίας Ηπείρου. Όταν οι γείτονες παραποιούν την Ιστορία μας είναι αυτοκτονία το να αποκόπτουμε τα παιδιά μας από τα κατορθώματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, από τον Ελληνορθόδοξο Πολιτισμό του Βυζαντίου, από τους ήρωες του 1821, του 1912-13, του 1940 και του 1955-59.

Άλλωστε και οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής μας αξιοποιούν το ιστορικό παρελθόν και τη πολιτιστική κληρονομιά τους. Η Κίνα που είναι η ανερχόμενη δύναμη προβάλλει τη μακραίωνα ιστορία της και την παράδοση του Κομφουκιανισμού.

Κορυφαίοι διεθνολόγοι που διδάσκουν σε Πανεπιστήμια των ΗΠΑ, όπως ο Φράνσις Φουκουγιάμα και ο Οντ Άρνε Ουέσταντ, διαπιστώνουν τη δύναμη των εθνικών ταυτοτήτων και την αντοχή των εθνικών κρατών. Η Εξωτερική Πολιτική των χωρών που θέλουν να έχουν μέλλον βασίζεται στη μελέτη του παρελθόντος. Η παγκοσμιοποίηση βρίσκεται σε αναστολή, ίσως και σε υποχώρηση. Η ιστορική μνήμη και η εθνική – θρησκευτική ταυτότητα μπορούν κάλλιστα να συνυπάρξουν με τη δημοκρατία. Μάλιστα ο Φουκουγιάμα παρατηρεί ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί καλύτερα λειτουργούν στα εθνικά κράτη παρά σε υπερεθνικούς σχηματισμούς.

Ας μην παραδώσουμε την ιστορική παιδεία των νέων Ελλήνων σε παρωχημένες μαρξιστικές η αποδομητικές θεωρίες. Ας σεβασθούμε το άρθρο 16, παρ. 2 του Συντάγματος που ορίζει ως σκοπό της Παιδείας την ανάπτυξη εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης.

Να θυμόμαστε ότι:

Η Ελληνική Εξωτερική Πολιτική απαιτεί μακροπρόθεσμη στρατηγική που θα συνδυάζει Άμυνα και Αποτροπή, διεθνές δίκαιο, πολιτιστική διπλωματία και ιστορική αυτογνωσία.

Για να υποστηριχθούν οι Έλληνες Κύπριοι, οι Βορειοηπειρώτες, οι Απόδημοι και οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί (αραβόφωνοι και ελληνόφωνοι) της Μέσης Ανατολής πρέπει η Ελλάς να αξιοποιήσει όλα τα ιστορικά, πολιτιστικά και θρησκευτικά εφόδιά της.

Άρθρο στα ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ, 27.6.2026